Blog

01 jun / Van Tahrir naar Taksim

In de vele winkeltjes, cafeetjes en kantoren langs het Tahrirplein in Cairo flikkeren de televisieschermen. De meeste tonen 24/7 nieuwszenders. Aandachtig volgt men de demonstraties op het Taksimplein in Istanbul.
“Er is een revolutie gaande, net zoals bij ons,” wordt er geroepen. “Ze vechten tegen hun eigen Moslimbroeders. Kijk! De mensen protesteren tegen de Turkse Moslimbroederschap!”
Er wordt geklapt en gejuicht. Zeker op het moment dat de demonstranten het van de ordetroepen winnen en het plein innemen.

Anderen keren zich juist bewust van de televisies af. Verkopers met lange baarden kijken niet op of om. In hun winkeltjes galmen koranrecitaties en rollen Heilige teksten over het scherm. Op de achtergrond de ka’aba in Mekka of de Rotskoepelmoskee in Jeruzalem. Andere programma’s worden er niet echt gekeken vandaag. Het is God of “revolutie”.

De demonstraties tegen de islamisering van de publieke ruimte in Turkije en dan vooral tegen de bouw van een gigantische moskee op het Taksimplein roepen reacties van sympathie en afkeer op. Ook in Egypte woedt een strijd om God en zijn aanhangers die elke dag in hevigheid toeneemt en tot steeds grotere vormen van polarisatie leidt. Daarin worden de kleinste symbolen politiek. Vrouwen doen een extra sluier om, of werpen juist de hoofddoek af. Mannen laten hun baarden steeds meer staan of scheren hun kinnen glad om zo te laten zien dat zij niets met uiterlijk religieus vertoon van doen willen hebben. Of ze groeien juist wel een baardje maar dan als mode-statement, met lang haar erbij. Een gruwel voor veel conservatieve moslims.

Voor velen is Turkije een van de weinige voorbeelden van een land waarin democratie en islam weldegelijk hand in hand zouden kunnen gaan, net zoals het veel corruptere en problematischere Indonesië.
Maar de werkelijkheid ligt vele malen weerbarstiger. Lang wist Turkije ogenschijnlijk een westers democratisch land te spelen door iedere publieke geloofsuiting hardhandig te onderdrukken. Wie een hoofddoek droeg werd uit iedere publieke ruimte geweerd inclusief restaurants en bioscopen. Het bestaan van minderheden zoals Koerden, christenen, Arabische Turken en Armenen werd categorisch ontkend. In navolging van Atatürk moest iedereen zich conformeren naar het beeld van de ideale Turk: seculier, modern en westers.

Maar door de oprukkende sociale mobiliteit in de Turkse samenleving veranderden de maatschappelijke verhoudingen. De seculiere elite verdween, de traditionele middenklasse verkruimelde, een nieuwe middenklasse ontstond, door migratie en urbanisering kwamen steeds meer plattelandsbewoners en voormalige arbeiders in de dienstensector terecht en starten ze succesvolle eigen bedrijfjes. Deze groepen zijn echter een stuk conservatiever en religieuzer. Moslims die wel vijf keer bidden per dag, zich onthouden van het nuttigen van alcohol of vasten tijdens de Ramadan. Velen van hen gingen naar zogenaamde Gülenscholen, waar ze weliswaar seculier onderwijs kregen omdat de Turkse wet dit nu eenmaal nog steeds voorschrijft, maar tegelijkertijd alle leraren en buitenschoolse activiteiten een duidelijk islamitisch stempel hadden. Premier Erdogan ging naar zo’n Gülenschool, evenals President Gül en vele andere hedendaagse prominente Turkse politici. Tijdens een persreis die overigens gefinancieerd was door rijke Turkse ondernemers die openlijk sympathiseren met de Gülenbeweging zag ik met mijn eigen ogen hoe snel de publieke rol van de Gülenisten gegroeid is. Zo controleren zij de meest prominente kranten, televisiezenders, bedrijven, banken en investeringsbureaus van het land en nu dus ook de politiek.
Deze nieuwe veel islamitischere jonge Turken voorzien een veel grotere publieke rol voor de islam en drukken een steeds duidelijker stempel op een stad als Istanbul waar het aantal restaurants waar alcohol geschonken wordt snel terugloopt en het aantal hoofddoeken, baardjes, korans en moskeeën gestaag groeit.

De strijd in Turkije heeft ongekend veel overeenkomsten met die in Egypte en andere Arabische landen van het Midden-Oosten en Noord-Afrika. Ook hier onderdrukten de seculiere partijen en liberale politici hardhandig haar gelovige volk. Ook hier vervaagde de rol en sociale status van de oude elite en kwamen door arbeidsmigratie en economische liberalisering nieuwe klassen op. Ook hier spelen religieuze groeperingen zoals de Moslimbroederschap een enorme maatschappelijke rol daar waar de overheid haar taak verzaakte. En ook hier heeft het leger ongekend veel macht en beheerst tussen de 25 tot 40% van het BNP.

Veel westerse analisten, beleidsmedewerkers en analisten zien Turkije als een voorbeeld voor de Arabische wereld. Keer op keer hoor ik dat Egypte zou afstevenen op een Turks model: een democratische seculiere overheid, beschermd door het leger. Maar dit model is hopeloos verouderd, zo niet gebaseerd op een populaire mythe. Onder de vele coups en decennia van rechts-liberaal bestuur werden tienduizenden Turken opgepakt, vermoord, of in de gevangenis gestopt. Vrouwen werden onderdrukt, de strijd met de Koerden kunstmatig in stand gehouden en het bestaan van christenen en joden categorisch ontkend.

Maar zover het Turkse model toch bestond is zij volstrekt veranderd. Niet langer staat zij voor een democratische overheid met een leger dat het seculiere karakter van de staat beschermt. Zij staat voor een islamitische regeringsvorm waarbij het leger bereid is tot grote concessies in ruil voor behoud of uitbreiding van de bestaande privileges.

Van het ene extreem naar het andere. Zowel Turkije als Egypte hebben nog een lange weg te gaan voor zij echte democratie zullen kennen waarin de vele verschillende groepen, politieke stromingen en de publieke rol van religie meer evenredig vertegenwoordigd zijn.

Monique Samuel (1989) is politicoloog en auteur en verkeert momenteel in Cairo.

3 Comments
  • jvdheuvel

    Ik heb je tekst maar even in wordpad geplakt want op je site is het niet te lezen met die woestijn achtergrond.

    Beantwoorden
  • Ogier Schelvis

    Ik denk dat je de situatie in Turkije, met Istanbul in het bijzonder, overdrijft door de vergelijking met Egypte te trekken. Bovendien betwijfel ik of je goed geïnformeerd bent, want er waren geen plannen om een moskee te bouwen op Taksim, maar het ging om het aangelegen Gezi park wat de weg moest ruimen voor het herstellen van de historische militaire barakken met daarin een winkelcentrum. Tuurlijk zijn de protesten uit de hand gelopen, maar dit kwam puur door de autoritaire manier waarop men het protest de kop indrukte. En later ging het over de autoritaire manier waarop Erdogan zijn land regeert. Dat hij zich niet een premier voor alle Turken toont.

    Ik was zelf in Istanbul (van 30 mei t/m 3 juni) toen de protesten uitbraken op de 31ste. En wat ik in de dagen daarna veel zag waren mensen met pamfletten in de hand van een communistische partij (kennelijk oppositie). Dus ik denk dat mensen meer in opstand kwamen om politieke redenen, dan dat ze in opstand kwamen tegen de islamisering.

    Beantwoorden
  • Ogier Schelvis

    Ik denk dat je de situatie in Turkije, en in Istanbul in het bijzonder, overdrijft door de vergelijking met Egypte te trekken. Bovendien betwijfel ik of je wel goed geïnformeerd was ten tijde van dit schrijven, want er waren geen plannen om een moskee te bouwen op Taksim. Het ging om het aangelegen Gezi Park wat de weg moest ruimen voor het herstellen van de historische militaire barakken met daarin een winkelcentrum.

    Het motief van de protesten was in eerste instantie dus helemaal niet de islamisering van de politiek of de publieke ruimte. Vervolgens werden de protesten op een autoritaire manier de kop ingedrukt en veranderde het in een protest tegen de autoritaire manier van regeren van Erdogan. Hij toont zich op die manier niet zozeer een premier voor alle Turken.

    Ik was zelf toevallig in Istanbul (van 30 mei t/m 3 juni) toen de protesten uitbraken op 31 mei. Wat ik daar in de opvolgende dagen bijvoorbeeld zag waren mensen met politieke pamfletten in de hand van een communistische partij op een van de vele veerboten die varen tussen het Aziatische en het Europese deel van de stad. Nog een signaal waarom ik denk dat het meer een poltiek protest is, onder andere ook gedreven door de oppositie.

    Ik hoop dat Erdogan hiervan leert en bijdraait. Zulke volksonderdrukking past niet bij zo’n land als Turkije.

    Beantwoorden

Geef een reactie

X