Blog

01 jun / Geen genderneutraliteit, maar gendervrijheid

Even werden mijn ogen vochtig toen ik de uitspraak van de rechtbank van Roermond hoorde, die stelde dat ‘de tijd rijp is voor erkenning van een derde gender, gelet op de maatschappelijke en juridische ontwikkelingen’. Het team Familie- en Jeugdrecht van de rechtbank Limburg heeft een verzoek van de officier van justitie toegewezen, om in de geboorteakte van een persoon het geslacht ‘vrouwelijk’ te veranderen in ‘geslacht is niet kunnen worden vastgesteld’. Dat komt in het paspoort kortweg neer op ‘X’.

Op dit moment zijn er in Nederland enkele tientallen mensen met een dergelijke registratie. In de meeste gevallen vluchtelingen die geen geboorteakte konden overleggen, waardoor de rechter oordeelde dat het geslacht niet kon worden vastgesteld. Andere gevallen betreffen enkele kinderen geboren met een intersekse-conditie, voor wie de ouders geen geslachtelijke keuze konden maken. Maar dit gebeurde altijd via de rechter en op basis van een medische beoordeling. Bovendien had deze wettelijke bepaling alleen betrekking op intersekse-personen en is zo nauw gedefinieerd dat zelfs die groep er nauwelijks een beroep op kon doen. Was het geslacht eenmaal door derden vastgesteld, dan kon de persoon in kwestie niet op latere leeftijd alsnog voor een ‘X’ kiezen. Nooit eerder lukte het een volwassen Nederlander een ‘X’ op het paspoort toegewezen te krijgen.

Het besluit van de Limburgse rechtbank van 28 mei stapt hier voor het eerst voorzichtig vanaf.

Veelbelovend maar te laat

“Het unieke is dat in deze specifieke zaak een meervoudige kamer zich bedient van mensenrechtenargumenten en de zaak zodoende groter trekt dan een medische kwestie”, zegt vreer verkerke, zelf gender queer die het liefst met ‘hen’ en ‘die’ wordt aangesproken en werkt als fractiemedewerker voor Bij1. “Veelbelovend”, noemt ook Olave, LHBTIQ-activist en schrijver, de uitspraak. Ze prefereert de aanspreekvorm ‘zij’ en definieert zich als non-binair. “Maar de uitspraak komt geen dag te vroeg. Te laat, hij is veel te laat.”

Hiermee erkent de rechter voor het eerst dat een mens zelf over zijn eigen geslachtsregistratie zou moeten gaan, niet beperkt tot man of vrouw

Laat, zeker, maar daardoor niet minder belangrijk. Aanleiding voor de eigenzinnige blik van de Limburgse rechtbank is een belanghebbende die in 1961 met een intersekse-conditie werd geboren. De ouders kozen in eerste instantie voor het mannelijk geslacht omdat dit voor het kind ‘makkelijker’ zou zijn. Na het doorlopen van een medisch proces heeft de persoon haar geslacht naar vrouwelijk laten wijzigen. Dit geslacht bleek niet te passen omdat ‘belanghebbende zichzelf als genderneutraal beleeft’. De wens tot erkenning van een derde, niet-gedefinieerd, geslacht is uiteindelijk door de rechtbank toegekend. Met de uitspraak maakt de rechter de weg vrij voor mensen in een soortgelijke positie. Hoewel het nog steeds een specifieke casus van iemand met een intersekse-conditie betreft, ligt er nu jurisprudentie waarop anderen zich kunnen beroepen.

Voor het eerst hoefde iemand niet middels een medisch dossier het geslacht aan te tonen. In 2007 werd een verzoek tot een non-binaire genderstatus nog door de rechtbank afgewezen. Elf jaar later oordeelt de rechtbank dat er sprake is ‘van een inbreuk op het privéleven, het zelfbeschikkingsrecht en de persoonlijke autonomie van belanghebbende nu belanghebbende zich niet als genderneutraal kan laten registreren’. Hiermee erkent de rechter voor het eerst dat een mens zelf over zijn eigen geslachtsregistratie zou moeten gaan en daarin niet beperkt zou moeten worden tot man of vrouw.

Onderscheid tussen gender en geslacht

Zelf heb ik jarenlang moeten leven met een ‘F’ in mijn paspoort. Sinds anderhalf jaar staat er een ‘M’, maar daar ging een lang en pijnlijk psychologisch (en medisch) traject aan vooraf. Overigens werd mijn geboorteakte nooit gewijzigd. Daarmee zegt de Nederlandse staat feitelijk dat ik voor haar altijd een vrouw bij geboorte blijf. Deze beslissing heeft gevolgen. Wil ik in mijn tweede thuisland – Egypte – mijn geslacht wijzigen dan moet ik dat op basis van de geboorteakte doen, zonder aanhechting of toevoeging die verraadt dat ik een transitie ben ondergegaan. Mijn huidige Egyptische papieren zijn onbruikbaar, want ze behoren aan die vrouw toe, die volgens mijn ouders, artsen en de Nederlandse staat ooit geboren zou zijn in Amersfoort. Dat ik al die tijd een man was met andere geslachtskenmerken dan gebruikelijk, lijkt voor de medische wetenschap, beleidsmedewerkers en politici een brug te ver.

Maar niet voor de Roermondse rechter. “Wat de rechter in deze uitspraak eigenlijk stelt is dat er geen onderscheid te maken valt tussen gender en geslacht”, legt Sophie Schers uit, beleidsmedewerker politieke belangenbehartiging bij Transgender Netwerk Nederland (TNN) en actief binnen GroenLinks. In de hoedanigheid van politiek lobbyist ijvert ze al jaren voor afschaffing van geslachtsregistratie. “Ja, er bestaat zoiets als genderidentiteit en er zijn biologische geslachtskenmerken. Maar die laatste zijn dat slechts omdat wij een geslacht toekennen aan die kenmerken. De kenmerken zelf hebben geen geslacht. Ze zijn gewoon het gevolg van biologische ontwikkelingen in het lichaam.”

Wat betekent het allemaal?

Gender-ABC door Mounir Samuel

Aseksueel: iemand die geen geen seksuele aantrekkingskracht ervaart.

Biseksueel: iemand die op zowel mannen als vrouwen valt.

Cisgender: iemand wiens gender-oriëntatie samenvalt met z’n geboortegeslacht.

Gender: de sociale beleving van lichamelijke sekseverschillen.

Genderfluïde: een genderidentiteit die schommelt tussen de bestaande binaire polen van man en vrouw.

Gender queer: een niet-descriptieve genderidentiteit die het vastomlijnde denken over gender afwijst.

LHBTQIAP+: lesbienne, homoseksueel, biseksueel, transgender, queer, interseksevariatie, aseksueel, panseksueel, en meer.

Interseksevariatie: mensen met zowel mannelijke als vrouwelijke kenmerken in de vorm van hormoonhuishouding en/of minder duidelijke of meerzijdige geslachtskenmerken.

Non-binair: een genderidentiteit die buiten de binaire genderindeling (man óf vrouw) valt.

Panseksueel: mensen die niet op een specifiek geslacht vallen, maar op karakter of persoonlijkheid.

Transgender-persoon: iemand wiens gender-oriëntatie niet samenvalt met het geboortegeslacht. In de praktijk is dit een parapluterm voor iedereen die niet cis-gender is. In de praktijk zou het wenselijker zijn als deze term alleen gebruikt werd voor iemand wiens gender het tegenovergestelde is van zijn of haar geboortegeslacht.

Transseksueel: iemand die, mogelijk met behulp van medische ingrepen, van sekse verandert; meestal een binaire transitie. Gebruik van deze term als aanduiding voor transgender-personen wordt beschouwd als kwetsend.

Queer: oorspronkelijk een Brits scheldwoord voor homoseksuele mannen, tegenwoordig een geuzennaam voor iemand die zijn geaardheid niet wenst te definiëren.

Schers vervolgt: “Als transgender-persoon kun je vooralsnog alleen je geslacht van man naar vrouw of andersom wijzigen met een zogeheten deskundigenverklaring. Op basis van de nieuwe jurisprudentie zou jij nu in theorie ook je geslachtsregistratie kunnen aanpassen op basis van de interseksewet, want je hoeft niets medisch aan te tonen. Het is nog zeer de vraag hoe ruim andere rechters dit oordeel in de toekomst voor anderen zullen interpreteren. Daarnaast wordt weliswaar gesproken over zelfbeschikkingsrecht, maar zolang je naar de rechter moet om je registratie aan te passen heb je alsnog geen zelfbeschikkingsrecht. De rechter oordeelt immers nog steeds over jouw geslacht.”

Genderidentiteit van kinderen

Schers definieert zichzelf als vrouw en hanteert als gewenste aanspreekvorm ‘zij’. Maar, zegt ze: “Als hier volledige staatsrechtelijke en sociale vrijheid van geslacht zou bestaan zou ik wellicht voor ‘queer’ gaan. Welk voornaamwoord daar dan bij hoort? Wat mij betreft hebben we allemaal hetzelfde voornaamwoord.”

Na zo lang ploeteren voor erkenning van mijn mannelijkheid hoef ik nu niet opeens een ‘X’ in mijn paspoort. Wel had ik het prettig gevonden als kind met ‘X’ geregistreerd te zijn geweest en op latere leeftijd zelf een vrije keuze te hebben gehad – ook voor een niet-gespecificeerd geslacht. Dit sentiment delen Schers en Olave. “Ik kan me voorstellen dat met die neutrale registrering voor mijn ouders en omgeving duidelijk was geweest dat mijn gender niet voor mij kan worden bepaald”, zegt Olave. “Ik hoop dat ik ruimte zou hebben gehad mezelf te kunnen definiëren. Zoals ik op m’n twaalfde communie deed om te bevestigen dat ik katholiek was, was ik graag op diezelfde dag naar de gemeente gegaan om mijn gender te bepalen. In plaats daarvan groeide ik op in een omgeving die al bepaald had dat ik een jongetje was en dat koste wat kost moest worden. Ik zou hopen dat door afschaffing van deze vooraf opgelegde gender ik niet zo gewelddadig was opgevoed. Maar dit alles is een reconstructie van een verleden dat we nooit zullen kennen. Ik gun het zelf mogen definiëren, vormgeven, beleven en uitdragen van de eigen gender aan de nieuwe generaties. De maatschappij mag veel voorzichtiger omgaan met de genderidentiteit van haar kinderen.”

Op de vraag aan verkerke of het een goed idee is pasgeborenen met een ‘X’ te registreren, volgt een lange aarzeling. “Ik denk dat het vooralsnog goed is dat jongen en meisje gewoon geregistreerd kunnen worden, mits het geslacht desgewenst onbeperkt éndirect kan worden gewijzigd en voor een onzijdig geslacht gekozen kan worden. Maar eigenlijk moeten we überhaupt niet registeren en de bestaande registratie stoppen of uit laten sterven. Die zogeheten ‘derde gender’ is slechts een volgend telwoord. We hebben één gender, twee genders, drie. Terwijl er internationaal juist voor die ‘X’ als marker is gekozen om niet te specificeren: man, vrouw en whatever. Maar op dit moment staat whatever niet gelijk aan man en vrouw. Dat kun je alleen bereiken door er extra anti-discriminatiewetgeving tegenover te stellen, maar wie gaat daarop toezien? Het brengt geen echte bescherming. De enige echte oplossing is afschaffen van dat hele gender, de rest zijn lapmiddelen.”

Ook Schers voorziet een risico aan ‘X’ als onzijdige genderstatus. “Het zou goed zijn als op basis van de wet niet alleen transgender- of interseksepersonen ruimte tot het kiezen van een niet-gespecificeerde geslacht krijgen (zoals nu met grote moeite met de interseksewet het geval is, M.S.), maar iedereen die een ander geslacht wil laten optekenen, ongeacht genderidentiteit. Dan is er sprake van echt zelfbeschikkingsrecht en voorkom je dat mensen met een ‘X’ in het paspoort apart gezet kunnen worden als transgender- en intersekse-personen.” Schers ijvert ook voor afschaffing van de geslachtsregistratie.

Geen neutraliteit, maar gendervrijheid

Het nieuws van de rechterlijke uitspraak raakt me. Maar veel vrienden begrijpen mijn blijdschap niet. “Je bent toch man?”, luidt de verbaasde vraag.

In discussies rond genderneutraliteit vragen media vaak transgender-personen die er niet blij mee zijn om een reactie. Veel transgender-persoon willen inderdaad niet genderneutraal worden aangesproken, maar naar hun eigenlijke geslacht. Mijn eigen genderbeleving maakt mij niet minder solidair met mensen die zich als gender queer, non-binair of a-gender omschrijven, of geboren zijn met een intersekse-conditie en nooit de keuze tot hun eigen geslachtelijke bepaling hebben gehad. “Die binaire transpersonen die om hun mening gevraagd worden rond kwesties over non-binaire personen en inclusie – dat iedereen naar het toilet kan gaan of gepaste documenten heeft – moeten zich afvragen hoe zij het zouden vinden als hun belangen werden behartigd en becommentarieerd door homoseksuele mannen”, merkt Schers fijntjes op. Volgens haar gaat het hier helemaal niet om genderneutraliteit, al wordt die term ook door de Limburgse rechter gebruikt. Dit onderstreept Olave: “Het gaat niet om neutraliteit, maar om gendervrijheid. Gender is niet neutraal. We leven niet in een maatschappij die neutraal met gender omgaat. Gloria Wekker schrijft over ras dat er sprake is van een ‘grammatica aan verschil’. Diezelfde gedachte is net zo goed van toepassing op gender. Naar mijn idee moeten we onszelf meer oriënteren op gendervrijheid. Het gaat er dus niet om dat iedereen doet alsof je als transgender-persoon genderneutraal bent, maar dat je de vrijheid hebt om zelf je eigen gender te identificeren en uit te dragen en dat dit door de staat gehonoreerd en erkend wordt.”

Het gaat niet om neutraliteit, maar om gendervrijheid. Gender is niet neutraal

Misschien ligt mijn blijdschap nog wel het meest in de erkenning dat er meer is dan wat er tussen de benen hangt en de rechter nu zelf toegeeft dat hij (of een arts) daar niet over zou moeten beslissen. “Wat zeg je tegen mensen die bang zijn dat iedereen maar constant van geslacht wisselt wanneer we de gender-registratie vrijlaten?”, vraag ik verkerke. “Ja, en?”, kaatst hen de vraag terug. Schers: “Zelfs al zou het voor een keer lollig zijn, wie gaat er nu voor de grap alle officiële papieren laten aanpassen en zich verkeerd aan laten schrijven? Dat is al snel niet grappig meer.”

Zelfbeschikking als sleutelwoord

Het woord zelfbeschikking komt in alle gesprekken terug. Bij mij zat daar de grootste frustratie en pijn. Ik heb nooit mogen kiezen wie ik ben, dit is altijd voor mij besloten, door artsen vroeger en psychologen nu. Hierdoor ervaar ik geen staatsrechtelijke autonomie over mijn lichaam. De staat wijst mij mijn geslacht toe. Daarbij was de keuze zeer beperkt. Anders dan in landen als Pakistan, Bangladesh of Malta erkent Nederland maar twee geslachten: die van man en vrouw. Opmerkelijk; de Verenigde Naties erkennen al sinds 1952 ‘X’ als officiële derde registratie-optie op het paspoort.

Schers: “Dat anderen over ons geslacht gaan moeten we niet hebben. Je moet geen mensen zitten keuren; toch is dat wat er nu gebeurt. Ik ben in de tijd dat de nieuwe transgenderwet uit 2014 in de maak was, boos geworden bij een overleg met het VUmc over hoe ze als deskundigen te werk wilden gaan. Er wordt veel macht gelegd bij mensen die niet met jouw zelfbeschikking bezig zijn maar met hun zorgvuldigheid, zoals je overal ziet in de transgenderzorg.” Hoe anders het kan toont Noorwegen. Daar kan een kind vanaf zes jaar zelf het eigen geslacht van man naar vrouw wijzigen (en andersom) via een online formulier. Daar komt geen diagnose, arts of psycholoog aan te pas.

X is niet man, niet vrouw, maar al het andere. Het is oneindig min twee

Hoewel de rechterlijke uitspraak nog geen verandering in de medische macht brengt, is er een stap gezet richting het openbreken van het binaire genderdenken en de vraag wie nu eigenlijk over lichamelijke autonomie en zelfbeschikking gaat. Feitelijk heft de rechter “de kunstmatige onderverdeling op waarin de zogenaamde geslachtskenmerken altijd belangrijker werden gemaakt dan iemands wezenlijke genderidentiteit en beleving”, omschrijft Schers het. Ook doet de rechtbank met deze uitspraak een krachtig appel op mensen voor indeling voorbij het man-vrouwdenken. “Ik vind het grappig dat er een derde gender zou bestaan”, zegt Olave. “Ik vat X op als anders dan man of vrouw. In dat anders valt zoveel.” Ze lacht. “Ik kijk ernaar uit om te zien hoeveel mensen zich hier uiteindelijk onder zullen scharen en zich het prettigst bij zullen voelen. We zijn erg geneigd om alles in te kaderen. Mannen zijn zo. Vrouwen zijn zo. En X-en zijn dus zo. De opportunity van ‘X’ is om iedereen die zich anders wil definiëren dan man en vrouw een plek te geven, zodat het geen eenduidige identiteit wordt. Dat geeft ons de kans om heel veel genders te ervaren, legitimeren en erkennen en ons genderdenken eindelijk om te gooien.” Verkerke: “X is niet man, niet vrouw, maar al het andere. Het is oneindig min twee.” Wat een vrijheid.

Geef een reactie

X