Blog

13 dec / De nieuwe grondwet en de strijd om een seculier Egypte

Dit artikel is geschreven voor De Correspondent

Het gonst in Caïro. Het nieuws galmt vanuit oude transistorradio’s door de straten. Televisieschermen flikkeren in koffiehuizen en winkels. Uur na uur wordt gevuld met commentatoren en opiniemakers. Oude grijze mannen die op autoritaire toon en met grootse handgebaren hun mening verkondigen, of juist jonge vrouwen die met of zonder hoofddoek omstandig uitleggen wat de laatste ontwikkelingen voor het land zullen betekenen. Van mijn nichtjes tot de jonge verkopers van simkaarten en tweedehands mobieltjes op straat tot de zweterige passagiers in de overvolle metro, iedereen praat over één ding: de grondwet. De níeuwe grondwet wel te verstaan. 

De afgelopen dagen was op televisie te volgen hoe door de constitutionele raad op de 247 grondwetsartikelen gestemd werd, die één voor één met minimaal 75 procent van de stemmen moeten worden aangenomen. De huidige constitutionele raad bestaat uit vijftig leden (en niet de gewraakte honderd wijze mannen zoals in de uitgesproken islamitische grondwet van 2012, waar geen enkele vrouw en nauwelijks seculiere oppositie aan te pas kwam).

De grondwet wordt beschouwd als de belangrijkste stap richting een uitweg uit de huidige politieke impasse en geweldscyclus die Egypte sinds het gedwongen vertrek van ex-President Mohammed Morsi gevangen houdt. De huidige interim-regering onder leiding van interim-president Adli Mansour, die een coalitie van nationale eenheid voorstaat, wordt overschaduwd door het leger dat effectief de controle over de straat uitoefent. De situatie is op z’n minst onduidelijk.

Vrijwel dagelijks is het nieuws gevuld met berichten over bommeldingen, door de veiligheidsdienst voorkomen aanslagen en doden en gewonden als gevolg van de gewelddadige strijd tussen het Egyptische leger en allerhande jihadisten in de Sinaï-woestijn.  Ondertussen hebben de naar schatting 12 tot 15 miljoen Koptische christenen de beelden van afgebrande kerken nog vers in het geheugen. Egypte hangt desgevolgd en masse richting het Egyptische leger en het “daadkrachtige leiderschap” van hoogste generaal en huidige Minister van Defensie Abdel Fattah al-Sissi.

Moslimbroederschap af

Na maanden van geweld en onrust is voor velen de maat met de Moslimbroederschap meer dan vol. Demonstraties blijven het verkeer en het leven in veel steden ontregelen, hoewel het aantal demonstranten met de dag afneemt. Miljoenen aanhangers heeft de Moslimbroederschap nooit de straat op gekregen. Nu is er sprake van slechts honderden, tot maximaal duizend per keer tegelijk op één plek.

Genoeg om een algeheel gevoel van onveiligheid en onrust te creëren, maar verre van afdoende om een effectief statement te maken in een land waar de dominante communis opinio niets meer met de Moslimbroederschap te maken wil hebben – zeker in de grote steden.

Ondertussen rolt de interim-regering de zogeheten “routekaart” – zoals uitgestippeld door het hoofd van de Egyptische strijdkrachten bij verkondiging van het gedwongen vertrek van Mohammed Morsi – braaf verder uit. Belangrijkste eerste stap is de formulering van een nieuwe sterke grondwet die na instemming van de interim-president aan de Egyptische kiezer zal worden voorgelegd in een volksreferendum, waarna parlementaire en presidentiële verkiezingen kunnen volgen. Wat zijn de belangrijkste veranderingen in de wet?

Een nieuwe volksheld

De nieuwe grondwet opent de weg voor vervroegde presidentiële verkiezingen, iets wat in het voordeel uit zou kunnen pakken voor generaal Al-Sissi mocht hij zichzelf verkiesbaar stellen – iets wat hij tot dusver steeds heeft afgehouden. De grondwet moedigt een politieke toekomst onder civiel bestuur aan en spreekt over een expliciete “civiele” (lees zelfs “seculiere” en niet-militaire) regering. Maar het is de vraag of het Egyptische volk daar ook voor zal kiezen. De roep om een nieuwe Nasser klinkt steeds luider.

Voor de ouderen komt generaal Sissi opvallend dichtbij hun vroegere volksheld. Net zoals Nasser, door nationalisatie van het Suezkanaal, ten strijde trok tegen de oude Europese machthebbers (Frankrijk en Groot-Brittannië), weigerde Sissi de afgelopen maanden te buigen voor de politieke en zelfs financiële druk van de huidige grootmachten van het Midden-Oosten: de Verenigde Staten, Qatar en Turkije, die gedrieën duidelijk partij kozen voor de Moslimbroederschap. Het was een opstelling die Sissi voor velen tot een held heeft gemaakt.

Verschillende analisten zoals de bekende journalist Mohammed Hassanyn Haykal stellen echter dat ze verwachten dat Sissi daad bij woord zal houden, al was het maar omdat de nieuwe president een stuk minder macht zal hebben en hij nu een veel vrijere comfortabelere positie heeft dan als nieuwe president van Egypte, die het gezien de dramatische situatie van het land nooit echt goed zal kunnen doen.

Mijn vrienden zijn sowieso niet enthousiast over een generaal als nieuwe president.
“Ik zie hem graag als tweede man, het leger verdient net zoals in Turkije een rol achter de schermen zodat ze in kan grijpen wanneer nodig om het land en het volk te beschermen,” legt mijn vriendin Iman (31) mij uit. Iman is een volksmeisje uit Imbaba, een straatvechter die het heeft gemaakt tot bijrol-actrice in aftandse soaps. Maar je hoeft in Egypte niet hoogopgeleid te zijn om sterk politiek bewustzijn te hebben. Hier praat iedereen politiek.
Iman’s opvattingen worden grotendeels gedeeld door mijn familieleden en een groot deel van de mensen op straat, “Maar wat moeten we dan? Noem ons één iemand die dit land op dit moment zou kunnen besturen?” roept mijn oom terwijl we voor de zoveelste avond in een rij naar de grote talkshows en politieke discussieprogramma’s kijken terwijl ik uit de omliggende huizen dezelfde programma’s en exact dezelfde vraag hoor schetteren.
Ik heb geen antwoord.

Het maakt de grondwet des te belangrijker, al was het maar omdat het voor het eerst een duidelijke afgebakende termijnperiode en functiebeschrijving aan de nieuwe president geeft. De Egyptische president wordt het hoofd van de uitvoerende m acht met twee termijnen van ieder vier jaar. Wat dat betreft is de nieuwe grondwet de beste die Egypte ooit heeft gehad – voor hen die Egypte graag als een seculiere staat zien dan.

‘Ik ben voor het eerst in jaren optimistisch,’ vertelt Mohammed Bashir (48) me op de stoep van het koffiehuis Al-Nadwa in het oude centrum van Cairo. Bashir is een zanger uit Aswan die in cafés als de Cairo Jazz Club het publiek op jam sessies en fusions van Nubische, Afrikaanse, Arabische en raggae muziek trakteert.
‘De grondwet opent een nieuwe weg voor Egypte. Het zal nog even duren voor we zonder het leger kunnen, maar geleidelijk zal haar rol worden teruggedrongen.’ Zijn jonge bandleden die alleen tussen de twintig en dertig zijn knikken geestdriftig.
Alleen mijn vriend Ahmed Marii is niet blij. “Egypte is in deep shit,” zegt hij resoluut. “Wat heb je aan een grondwet zolang de tanks in de straten staan?”

Civiele regering

Na een eerste golf van optimisme bij eerste lezing van de grondwet begint het echter bij meer Egyptenaren te knagen.
‘Voor het eerst weet ik echt niet wat ik van de hele situatie moet vinden,’ vertelt Fadi Taher, manager van MediaHouse een media productiemaatschappij in een politiek café op het eiland Zamalak. ‘De rol van het leger en de inbreng van de salafisten is zeer schimmig en onduidelijk. Ik ben bang dat ze net zoals het Moslimbroederschap en het leger eerst, weer een politieke deal hebben gesloten.’
Mijn tante – die toch vooral verheugd was over de nieuwe grondwet – buigt zich een paar uur later over een kop thee op een terras in de semi-sjieke wijk Heliopolis naar me toe.

‘Ik heb vandaag op verschillende nieuwssites berichten gelezen die me zorgen baren,’ zegt ze terwijl ze schichtig om zich heen kijkt uit angst dat ze wordt afgeluisterd. ‘Waar ben je bang voor?’, vraag ik nog aan haar, maar haar gefluister is een gewoonte van een generatie die altijd onder dictatuur heeft geleefd en de angst nog niet heeft afgeleerd. Naast ons wordt er op luide toon door een groep jonge meiden dood-gemoedereerd over de grondwet gediscussieerd.

‘Er schijnt met de woorden te zijn gehusseld waardoor de betekenis van de introductie opeens veranderd is.’
In eerste instantie sprak de preambule van de grondwet uit dat ‘het systeem van Egypte civiel is.’ Maar na stemming over dit artikel bleek de tekst aangepast en stond er opeens ‘civiele regering’ (hetgene betekent: een civiel systeem, aldus een woordelijke toevoeging van Amr Moussa). Dit lijkt welliehct een kleun nuanceverschil, maar ‘regering’ betekent slechts minister-presidnet en zijn kabinet en gaat niet over het totale systeem. Na uitgebreid protest van de kerken zagen zij zich uiteindelijk gedwongen met de aanpassingen in de uiteindelijke tekst in te stemmen.

De grondwet in het kort

Al met al is de nieuwe grondwet echter wel degelijk een grote stap voorwaarts, zo hebben burgers meer vrijheden en betere rechtsbescherming. De meeste problematische elementen kennen een zekere nuance die meer ruimte aan islamitische partijen en minder bevoegdheden aan het leger geeft dan in eerste instantie lijkt, maar de expliciete rol en verregaande bevoegdheden voor het leger blijven zorgwekkend.
De vraag is: wat is er veranderd?

Preambule – Artikel 1
“De Arabische Republiek (van) Egypte is een soevereine staat, verenigd en onverdeelbaar, waar niets overbodig is en het systeem is (dat van) een democratische republiek gebaseerd op burgerschap en de rechtsstaat.

Egypte is onderdeel van de Arabische natie en omarmt haar integratie en eenheid. Het is deel van de islamitische wereld, behoort tot het Afrikaanse continent en is trots op zijn Aziatische dimensie, en draagt bij aan het bouwen van menselijke beschaving.”

De eerste preambule was zodanig geformuleerd dat zij geen ruimte voor islamitische partijen of voor militair bestuur liet. Maar in de huidige vorm is slechts de directe regering bestaande uit de minister-president en de ministers civiel en seculier. De president daarentegen zou weldegelijk een islamist of oud-militair kunnen zijn.

Rol sharia
De rol van islamitisch recht is net zoals in de vroegere grondwet onder Mubarak weer een van inspiratie, wat betekende dat de sharia de leidende gedachte achter de wetgeving was maar de wetten niet als zodanig aan de hsaria werden getoetst. Hoewel de sharia de primaire bron van de Egyptische wet- en regelgeving blijft, neemt zij een veel minder belangrijke rol in dan bij de vorige grondwet onder Morsi. Daarin werd de deur geopend voor veel wijdere interpretatie van wetten in lijn met islamitische jurisprudentie (dus de sharia werd niet alleen in het achterhoofd door wetgevers meegenomen, zij werd de voorgrond en islamitische jurisprudentie werd deels wetgevend). Daarnaast kreeg de moefti van de Al-Azhar een expliciete functie als toetser en beoordeler van wetsvoorstellen. De preambule stelt hierover: ‘We schrijven een grondwet die garandeert dat de principes van de islamitische wet de belangrijkste bron is voor wetgeving.’ Deze principes zullen worden vastgesteld door het Hooggerechtshof.

Christenen en Joden behouden het recht hun eigen religieuze wetgeving te volgen, dit heeft met name betrekking of scheiding- en erfrecht. Het is voor Egyptische christenen nog vele malen moeilijker – zo nie onmogelijk – om te scheiden dan voor moslims.

Vrijheid van religie
Vrijheid van religie in de nieuwe grondwet is “absoluut”. In de vorige grondwet was vrijheid van geloof “gereserveerd”.

Tegelijkertijd (en in zekere tegenspraak met het bovenstaande) erkent deze grondwet nog steeds slechts de drie monotheïstische godsdiensten en verandert de religieuze notering op de identiteitskaart niet. Deze gaat uit van soennitische islam, christendom en judaïsme. Sji’itische moslims, Bahai of atheïsme worden als zodanig dus nog steeds niet erkend.

Politieke partijen
Het grondwetsvoorstel verbiedt de activiteiten van politieke partijen of het vormen van politieke partijen op basis van religie. Dit is een klap voor partijen als de salafistische Nour-partij en de Vrijheid- en Gerechtigheidspartij van de Moslimbroederschap.

De grondwet sluit echter niet uit dat islamisten binnen politieke partijen functioneren en aan verkiezingen deelnemen. Omdat de huidige politieke situatie een transitie betreft zullen in de eerste parlementaire verkiezingen twee derde van de zetels naar onafhankelijke kandidaten gaan en een derde op lijstbasis worden verdeeld.

Dit biedt ruimte aan islamisten om op eigen naam en conto aan de verkiezingen deel te nemen. Ook biedt zij ruimte aan partijen die religie ter inspiratie gebruiken. Een partij mag echter niet uitsluitend op basis van één religie en slechts met aanhangers van die ene specifieke religieuze stroming opereren. Een kerkelijke of uitsluitend christelijke partij is dus ook uit den boze. Zoals in de huidige vorm geformuleerd zou de Vrijheid- en Gerechtigheidspartij van de Moslimbroederschap wel aan verkiezingen mee kunnen doen, zij is vooralsnog namelijk niet verboden (de Moslimbroederschap als beweging wel) en heeft namelijk enkele christelijke leden.

Senaat
De shura of senaat wordt afgeschaft. Deze functioneerde decennia als beloning aan iedereen die de machthebbende elite in kwestie diensten had bewezen.

Quota afgeschaft
De socialistische quota die stelt dat 50 procent van de zetels naar boeren en arbeiders gaan is afgeschaft. In de praktijk werden deze zetels niet door boeren en arbeiders gevuld maar via een systeem van centralisme door lokale vertegenwoordigers af- en opgekocht.

Marteling
Een doorbraak in de nieuwe grondwet is  het totaalverbod op marteling “in alle vormen en manifestaties”. Marteling wordt beschouwd “als een misdaad met geen status van beperkingen” en een dergelijke misdaad kan niet verjaren. (ergo: er is geen enkele verzachtende maatregel tegen degene die de praktijken van marteling hanteert en de dader kan nog decennia later worden vervolgd).

Macht van het leger
Het leger behoudt de post van Minister van Defensie die twee termijnen bij benoeming van de Opperste Raad der Strijdkrachten zal worden vervuld. Hiena zal hij slechts door de President worden benoemd. Voorheen was dit een unilateraal besluit van het leger zelf waarmee de president moest instemmen.
De legerleiding behoudt het recht z’n eigen aanvoerder der strijdkrachten te benoemen voor de eerste twee termijnen na het aannemen van de grondwet. Daarna worden ze alleen geconsuteerd.
Ander problematisch punt is dat burgers nog steeds voor militaire tribunalen kunnen worden gesleept, maar alleen mits en tenzij zij betrokken zijn bij aanvallen op militaire gebouwen of militair personeel in opdracht tijdens het uitoefenen van zijn functie.

Discriminatie
Een andere doorbraak betreft de complete gelijkstelling van alle burgers. Dit artikel kreeg bij eerste stemming niet de afdoende 75 procent van de stemmen om in de grondwet te komen, maar werd bij een tweede stemronde tot grote vreugde van veel minderheden (zoals de Koptische christenen en Nubiërs) toch aangenomen.

Het artikel stelt dat burgers gelijk zijn voor de wet: ‘Ze zijn gelijk in rechten, vrijheid en publieke taken, zonder discriminatie op de basis van religie, geloof, geslacht, afkomst, ras, kleur, taal, handicap, sociale status, politieke affiliatie, geografische locatie of enige andere reden. Discriminatie en het aanwakkeren van haat is een misdaad die strafbaar is bij de wet. De staat is verplicht noodzakelijke maatregelen te nemen om alle vormen van discriminatie te elimineren, en de wet reguleert de creatie van een onafhankelijke commissie voor deze taak.’
Nieuw in de grondwet is ook dat de staat zich niet alleen verplicht stelt voor ouderen, zieken en chronisch gehandicapten te zorgen, maar zich ook expliciet ontfermt over lilliputters.

Slavernij
‘Enige vorm van gedwongen slavernij, onderdanigheid, onderdrukking, uitbuiting van mensen, sekshandel en andere vorm van mensenhandel’ is verboden en gecriminaliseerd.

De afgevaardigde van de Nour-partij Younes Makhyoun stemde tegen desbetreffend amendement, omdat dit artikel volgens sommige interpretaties de mogelijkheid tot vroege (uit)huwelijking beperkt.

Internationale verdragen
De grondwet stelt dat de staat verplicht is zich te houden aan alle internationale overeenkomsten waaronder alle mensenrechtenverdragen die alreeds ondertekend zijn door Egypte

1 Comment
  • Gerard Luttikhuizen

    Waarom is Egypte onderdeel van de Arabische natie? Hoogst waarschijnlijk is het allergrootste deel van de bevolking Noord-Afrikaans. Tot enkele eeuwen na de Arabische inval was ook de taal Noord-Afrikaans. GerardL

    Beantwoorden

Geef een reactie

X